Het lokale vrijwilligerswerk staat uiteraard niet los van de politieke en maatschappelijke context. Een aantal politieke en maatschappelijke veranderingen en uitdagingen hebben een belangrijke impact op zowel het interne als het externe vrijwilligersbeleid van een lokaal bestuur.
De lokale besturen moeten het sinds enkele jaren doen met minder middelen. Dit heeft een impact op de vrijwilligerswerkingen van de lokale besturen. Dat stelt hen voor belangrijke beleidskeuzes. Zijn de besturen ook in tijden van besparing bereid om te investeren in een vrijwilligersbeleid? Wordt hiervoor personeel vrijgesteld? Wordt er voor gekozen om meer vrijwilligers in te schakelen en op welke taken worden ze ingezet? Welke impact heeft dit op het personeel en op de verhouding tussen personeel en vrijwilligers?
Lokale besturen zetten steeds vaker in op vermaatschappelijking. Waar dit oorspronkelijk vooral gelinkt werd aan de zorg, zien we vandaag dat dit principe zich ook doorzet in andere domeinen zoals onderwijs en veiligheid. De centrale gedachte is dat meer verantwoordelijkheid en betrokkenheid bij burgers en hun netwerken komt te liggen. In de zorg vertaalt zich dat bijvoorbeeld in het versterken van de rol van mantelzorgers, buurtbewoners en vrijwilligers, met initiatieven zoals buddywerkingen en zorgzame buurten.
Deze evolutie biedt kansen voor verbinding en betrokkenheid, maar vraagt ook om duidelijke grenzen. Vrijwilligerswerk moet een vrije keuze blijven en mag geen vervanging worden van professionele ondersteuning. Bovendien dreigt vermaatschappelijking ongelijkheden te versterken, omdat niet iedereen over een even sterk netwerk beschikt. Het is daarom essentieel dat lokale besturen deze beweging actief begeleiden én dat de overheid haar verantwoordelijkheid blijft opnemen in het beschermen en ondersteunen van kwetsbare groepen.
Corona heeft een blijvende impact gehad op het lokale vrijwilligerswerk. Lokale besturen hebben de waarde en de kracht van vrijwilligerswerk in hun gemeente scherp leren kennen, zowel tijdens de eerste lockdown als in de vaccinatiecentra. Tegelijk werd het gemis pijnlijk duidelijk toen verenigingen hun vrijwilligerswerkingen moesten stilleggen en het sociale leven grotendeels wegviel.
Voor veel lokale besturen vormde deze periode een kantelpunt. Ze kozen ervoor om sterker te investeren in vrijwilligerswerk, bijvoorbeeld door het aanstellen van een vrijwilligerscoördinator en het uitbouwen van een gedragen vrijwilligersbeleid. Een goede coördinatie van vrijwilligerswerk op lokaal niveau bleek daarbij essentieel. Lokale organisaties, individuen en de samenleving als geheel werden geconfronteerd met uiteenlopende en vaak acute noden. Lokale besturen zijn het best geplaatst om dat geheel te overzien en hierop in te spelen: waar liggen de noden, welke buurten of groepen blijven onder de radar, en hoe kunnen vrijwilligers doelgericht en duurzaam ingezet worden?
Lokale besturen worden geconfronteerd met de gevolgen van klimaatverandering en een geopolitiek instabiele omgeving. Dit vertaalt zich steeds vaker in acute en onverwachte crisissituaties, van extreme weersomstandigheden tot opvangvraagstukken en sociale druk. In dat kader zien we dat sommige lokale besturen investeren in de opbouw van vrijwilligerskorpsen. Deze initiatieven hebben als doel om sneller en gecoördineerd te kunnen reageren in crisissituaties, en tegelijk de betrokkenheid van inwoners bij hun gemeente te versterken.
Sinds 2019 zijn de Vlaamse OCMW’s opgegaan in de gemeenten. Dit brengt nog steeds heel wat uitdagingen met zich mee, ook op het vlak van de ontwikkeling van een vrijwilligersbeleid. Zowel gemeenten als OCMW’s werken met vrijwilligers maar doen dit vaak elk op hun eigen manier, omdat er visie- en cultuurverschillen spelen. In de context van deze integratie is het verstandig om ook werk te maken van een gemeenschappelijk vrijwilligersbeleid over gemeente en OCMW heen zodat de samenwerking tussen beide werkingen geoptimaliseerd kan worden, en meer afstemming wordt gerealiseerd.
Ook vanuit de Vlaamse overheid wordt de absolute meerwaarde van het vrijwilligerswerk erkend. Daarom maakt ze sinds 2016 werk van een Gecoördineerd Vlaams Vrijwilligersbeleid.
Daarin ziet Vlaanderen een belangrijke rol voor de lokale besturen weggelegd. De Vlaamse overheid wil de kwaliteit van de lokale ondersteuning optimaliseren.We focussen hier op de relatie tussen GVV en het lokale niveau:
Vlaanderen wil dat lokale besturen bijdragen tot het verspreiden van correcte en up to date info over de wetgeving aan vrijwilligers. Vlaams Steunpunt Vrijwilligerswerk vzw biedt hiertoe een interessante tool aan voor lokale besturen om teksten over de vrijwilligerswet op te nemen op de eigen website: https://www.vlaanderenvrijwilligt.be/toon-vacatures-voor-vrijwilligers/.
Ook wil Vlaanderen investeren in een kwalitatief vrijwilligers(werk)beleid. Daarbij willen we versnippering tegengaan. Vanuit het Vlaams Steunpunt Vrijwilligerswerk bieden we als Expertisecentrum voor het Vrijwilligerswerk ondersteuning aan de lokale besturen.
Vereningen botsen op heel wat administratieve formaliteiten. Het Verenigingsloket wil info en dienstverlening aan verenigingen op één digitaal platform bij elkaar brengen en vereenvoudigen, zodat administratie voor verenigingen en koepels makkelijker wordt.
Hier ontdek je meer info over hoe het werkt en hoe jij je als lokaal bestuur hieraan kan koppelen: https://www.vlaanderen.be/verenigingsloket/lokaal-bestuur-of-vlaamse-overheidsdienst
Lokale besturen zetten in toenemende mate in op activering van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Deze mensen worden dan vaak uitgenodigd om vrijwilligerswerk te gaan doen. Het kan een opstap zijn naar de arbeidsmarkt waarbij vrijwilligers competenties aanleren die relevant zijn voor werkgevers en waarbij ze tegelijkertijd ervaring opdoen en in een werkritme komen. Ook organisaties die werken met mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt doen meer en meer beroep op lokale besturen om hun cliënten te activeren via het vrijwilligerswerk. Het is echter een reëel risico dat vrijwilligerswerk opgelegd wordt. Dit dient bewaakt te worden.
Onder leiding van Dominique Verté van VUB worden sinds 2004 gemeentelijke studies gedaan naar de noden en behoeften van ouderen. Daaruit blijkt dat er binnen deze doelgroep nog veel potentieel aanwezig zou zijn om vrijwilliger te worden. Vanuit deze vaststelling zetten sommige besturen initiatieven op om ouderen de weg te leiden richting het vrijwilligerswerk. Zeker OCMW’s hebben hier vanuit de lokale dienstencentra veel expertise in.
